Sprache / język
Mapa szlaku Via Molina Pomerania
Młyny na szlaku Via Molina Pomerania
Kurze Mühlenkunde
Młyny towarzyszą ludzkości od tysięcy lat. Początkowo zboże było rozbijane i mielone w moździerzu. Następnie zaczęto stosować kamienie młyńskie i ręczne młyny obrotowe. Wraz z rosnącym zapotrzebowaniem na produkty młynarskie kamienie młyńskie stawały się coraz większe i zaczęto poszukiwać nowego napędu. W ten sposób coraz częściej wykorzystywano siłę zwierząt za pomocą urządzenia zwanego kieratem.
Jednak rzeczywisty rozwój młynów nastąpił dopiero wraz z wykorzystaniem sił natury. Już od czasów rzymskich jako źródło napędu wykorzystywano energię wodną. W XI wieku, począwszy od Europy Zachodniej, zaczęto wykorzystywać energię wiatrową. Wraz z wynalezieniem silnika parowego w 1784 roku wprowadzono nowe źródło napędu w młynach. Dzięki zastosowaniu silników spalinowych i elektrycznych młyny stały się niezależne od sił natury. Duże przemysłowe młyny zastąpiły tradycyjne młyny rzemieślnicze.
Budowa młynów wodnych wpłynęła na kształt europejskiego krajobrazu kulturowego. Aby napędzać koła wodne, konieczne było utworzenie rowów młyńskich i zbiorników retencyjnych na strumieniach i rzekach. Młyny położone w idyllicznych miejscach nad wodą stały się obecnie atrakcjami turystycznymi.
Do XIV wieku używano kół wodnych typu dolnego. Koło znajdowało się w płynącej wodzie i było napędzane przez prąd. Bardziej wydajne koło górne wymagało budowy tam i jazów, aby uzyskać duże nachylenie.
Szczególną formą młynów wodnych są młyny statkowe. Często składają się one z domu na statku z technologią młynarską, statku falowego i umieszczonego pomiędzy nimi koła wodnego typu dolnego jako napędu.
W połowie XIX wieku napęd mechaniczny zastąpiły turbiny wodne. W ten sposób specyficzna konstrukcja z kołem zmieniła się w nowoczesną, trudną do rozpoznania konstrukcję z betonu lub kamienia.
Kiedy słyszymy słowo „młyn”, często najpierw myślimy o wiatrakach. Wiatraki budowano głównie na płaskich lub lekko pagórkowatych terenach.
Najważniejszym elementem wiatraka jest napęd wiatrowy. Składa się on z skrzydła lub krzyża prętów lub, rzadziej, z koła wiatrowego. W połowie XVIII wieku wynaleziono różę wiatrów, co doprowadziło do automatyzacji procesów roboczych, zwłaszcza w wiatrakach holenderskich.
Wiatraki można podzielić, w zależności od typu konstrukcji, na wiatraki koźlaki, wiatraki paltroki, wiatraki holenderskie i wiatraki wieżowe.
Młyn wiatrowy typu koźlak to rodzaj młyna szczególnie rozpowszechniony w Europie Środkowej, służący niemal wyłącznie do mielenia zboża. Powstał on pod koniec XI wieku w rejonie wybrzeża kanału La Manche, a do XIV wieku rozprzestrzenił się aż do Europy Wschodniej.
Charakterystycznym elementem tego młyna jest konstrukcja kozła z umieszczonym pośrodku pionowym słupem- sztembrem (stębrem). Na nim spoczywa obrotowo zamontowana skrzynia młyńska. Zazwyczaj składa się z dwóch kondygnacji (pięter) oraz części dachowej. Wewnątrz znajduje się osprzęt młynarski oraz pomieszczenia do przechowywania zboża i produktów młynarskich. Często znajduje się tam również niewielka izba, służąca jako miejsce odpoczynku dla młynarza.
Młyn wiatrowy typu koźlak jest ręcznie obracany w kierunku wiatru za pomocą dyszli, która wystaje z skrzyni z tylnej części młyna. Cały młyn może być obsługiwany przez jedną osobę.
Taka konstrukcja wiatraka zapewnia ponadto dużą mobilność, ponieważ wiatrak można „przenosić” i szybko ponownie złożyć w innym miejscu.
Młyny wiatrowy typu paltrok w wielu przypadkach wywodzą się konstrukcyjnie z młynów koźlaków i powstały zazwyczaj w ramach ich dalszego rozwoju od końca XIX wieku. W tym procesie usunięto podstawę, a rozbudowaną obudowę młyna umieszczono na obrotowym pierścieniu na poziomie gruntu. Dzięki temu młyn stał się bardziej stabilny, a ponadto uzyskano większą przestrzeń na urządzenia młynarskie i magazyny. Obrót odbywał się zazwyczaj automatycznie za pomocą róży wiatrów.
Młyny wiatrowy typu paltrok pod względem konstrukcji i wyposażenia technicznego przypominają małe młyny motorowe i należą do najbardziej wydajnych młynów wiatrowych.
Wiatraki holenderskie, zwane w niektórych regionach również wiatrakami czapowymi, powstały jako odrębny typ wiatraków w Holandii i na terenie północnych Niemiec w XVI wieku. W wiatrakach tych tylko dach (czapka) wraz z krzyżem skrzydeł jest obracany w kierunku wiatru za pomocą wrzeciona, wewnętrznego mechanizmu lub róży wiatrów. Stożkowy korpus młyna może być zbudowany jako budowla przypominająca wieżę, a tym samym wyższa niż np. młyn typu koźlak, a maszyny przetwórcze znajdują się na kilku kondygnacjach.
Młyny holenderskie można podzielić na młyny parterowe, młyny z nasypem i młyny galeryjne, w zależności od tego, z jakiego poziomu obsługuje się skrzydła i hamulec. W przypadku młynów parterowych skrzydła sięgają tuż przed ziemię, natomiast w młynach z nasypem – do nasypu ziemnego, zazwyczaj sztucznie usypanego. Młyny galeryjne są natomiast obsługiwane z platformy roboczej, od której pochodzi ich nazwa.
Młyny holenderskie mogą być w całości wykonane z drewna, z murowanej wieży lub z konstrukcji mieszanej, łączącej oba materiały.
Młyn wieżowy to typ młyna, który powstał w XIV wieku i występuje głównie w regionie Dolnego i Środkowego Renu oraz w Holandii. Nierzadko do budowy tego typu młynów wykorzystywano wieże miejskich fortyfikacji o solidnym murze. Charakterystycznymi cechami tego typu są murowana, cylindryczna wieża o właściwościach obronnych, dach obracający się wyłącznie od wewnątrz oraz wyposażenie, które pierwotnie obejmowało tylko jeden mechanizm mielący.
Wiele z tych młynów zostało później „holendyzowanych” i zmodernizowanych za pomocą urządzeń technicznych pochodzących z klasycznych holenderskich wiatraków.
W XIX wieku technika młynarska przeszła kolejną transformację. Oprócz maszyn parowych, turbin wodnych i sztucznych kamieni młyńskich zaczęto stosować również żelazo i stal. Kluczowe znaczenie dla budowy młynów miały dobre drogi transportowe. Dotychczasowy, tradycyjny obraz młyna został zastąpiony nowym, bardziej wydajnym zespołem. Równolegle powstały zakłady budowy młynów, a młynarz stał się pracownikiem młyna.
Aż do XX wieku młyny działały przy pomocy maszyn parowych oraz energii wiatrowej lub wodnej. Równoległe stosowanie silników elektrycznych oraz energii wiatrowej i wodnej utrzymywało się do początku XX wieku, aż do momentu, gdy sieć energetyczna została wystarczająco rozbudowana.
Od lat 50. XX wieku duże młyny przemysłowe wyparły młyny rzemieślnicze, co doprowadziło do dalszego zaniku małych, rzemieślniczych młynów.